Zasoby wody w Polsce — podstawowy kontekst
Polska leży w dorzeczu Wisły i Odry, które razem obejmują ponad 90% powierzchni kraju. Obie rzeki uchodzą do Bałtyku. Łączne zasoby wód powierzchniowych Polski szacowane są przez Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej (IMGW-PIB) w oparciu o wieloletnie dane hydrologiczne. Dostępność wody na mieszkańca jest w Polsce niższa niż w wielu krajach Europy Zachodniej, co wynika z umiarkowanie kontynentalnego klimatu i stosunkowo krótkiego okresu zasilania opadowego wiosną.
Opady w Polsce wykazują znaczną zmienność przestrzenną i temporalną — od obszarów wysokogórskich Tatr i Sudetów, gdzie opady roczne przekraczają 1 000 mm, po Nizinę Wielkopolską z opadami poniżej 500 mm/rok. Tę zmienność należy uwzględniać przy planowaniu inwestycji wodnych.
Mała retencja to ogół działań służących zatrzymaniu wody w krajobrazie rolniczym i leśnym: oczka wodne, stawy rybne, mokradła, pasy wiatrochronne, zastawki na rowach melioracyjnych. Łącznie mogą one znacząco zwiększyć zdolność zlewni do gromadzenia wody i opóźniać odpływ w czasie suszy.
Małe zbiorniki retencyjne
Polska dysponuje licznymi historycznymi stawami i zbiornikami wodnymi — część pochodzi ze średniowiecznych młynówek, inne z XX-wiecznych projektów melioracyjnych. W ostatnich dekadach wiele z nich zostało zaniedbanych lub osuszonych.
Odbudowa małej retencji wpisana jest w krajowe dokumenty strategiczne, m.in. w Plan Przeciwdziałania Skutkom Suszy (PPSS) opracowany przez PGW Wody Polskie. Program finansowany jest m.in. ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz funduszy unijnych.
Zastawki na rowach melioracyjnych
Na Polesiu, Podlasiu i Warmii–Mazurach prowadzone są działania polegające na montażu prostych zastawek drewnianych lub betonowych na rowach odwadniających, co spowalnia odpływ wody z torfowisk i łąk. Efektem jest podniesienie poziomu wód gruntowych w sąsiedztwie cieków.
Zbiorniki w lasach państwowych
Lasy Państwowe prowadzą program małej retencji nizinnej i górskiej od lat 90. XX w. Objął on, według dostępnych danych, odbudowę tysięcy obiektów w całym kraju. Celem jest zatrzymanie wody opadowej w ekosystemach leśnych i zmniejszenie ryzyka pożarowego.
Susza w Polsce — rosnące wyzwanie
Dane IMGW-PIB wskazują na wzrost częstotliwości i intensywności susz rolniczych i hydrologicznych w Polsce w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat. Szczególnie dotkniętymi regionami są Kujawy, Wielkopolska i Mazowsze. Zmiany rozkładu opadów — przy zachowaniu zbliżonej sumy rocznej — przekładają się na dłuższe okresy bez deszczu w sezonie wegetacyjnym.
W odpowiedzi na te zjawiska opracowany został wspomniany Plan Przeciwdziałania Skutkom Suszy, zawierający katalog działań technicznych i administracyjnych. Dokument dostępny jest publicznie na stronie Wód Polskich.
Ochrona przed powodzią — podwójne wyzwanie
Paradoksalnie, Polska mierzy się jednocześnie z suszą i zagrożeniem powodziowym. Intensywne opady, szczególnie w Sudetach i Karpatach, mogą w krótkim czasie wywołać gwałtowne wezbrania. Tradycyjne podejście techniczne — budowa wałów i prostowanie koryt — zastępowane jest stopniowo podejściem ekosystemowym: przywracaniem stref zalewowych, naturalnymi polderami i tak zwaną zieloną infrastrukturą retencyjną.
Przykładem polderów powodziowych jest Polder Buków na Odrze, uruchomiony po katastrofalnej powodzi z 1997 r. Podobne rozwiązania stosowane są na Nysie Kłodzkiej i górnej Odrze.
Ramowe regulacje prawne
Gospodarka wodna w Polsce regulowana jest przede wszystkim przez:
- Ustawę z dnia 20 lipca 2017 r. — Prawo wodne (Dz.U. 2017 poz. 1566 ze zm.)
- Ramową Dyrektywę Wodną UE (2000/60/WE)
- Dyrektywę Powodziową UE (2007/60/WE)
- Plany Zarządzania Ryzykiem Powodziowym (PZRP) dla obszarów dorzeczy Wisły i Odry
Organ odpowiedzialny za gospodarkę wodną to Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie, działające od 2018 r. na mocy nowego Prawa wodnego.
Źródła
Aktualne dane hydrologiczne i plany zarządzania wodami dostępne są na stronach: wody.gov.pl oraz imgw.pl.