Czym jest renaturyzacja rzeki
Renaturyzacja to zestaw działań technicznych i przyrodniczych zmierzających do przywrócenia rzece cech zbliżonych do tych sprzed intensywnej ingerencji człowieka. Nie oznacza to pełnego odtworzenia stanu naturalnego — cel praktyczny to poprawa funkcji ekologicznych, hydrologicznych i geomorfologicznych rzeki.
W polskim prawodawstwie obowiązek osiągnięcia dobrego stanu ekologicznego wód wynika z Ramowej Dyrektywy Wodnej UE (2000/60/WE), której przepisy wdrożone zostały do krajowego Prawa wodnego (Ustawa z dnia 20 lipca 2017 r. Prawo wodne, Dz.U. 2017 poz. 1566 ze zm.).
Ramowa Dyrektywa Wodna zobowiązuje państwa członkowskie do osiągnięcia dobrego stanu ekologicznego lub dobrego potencjału ekologicznego wszystkich jednolitych części wód do 2027 r. (z możliwością odroczenia do 2027 r. w uzasadnionych przypadkach). Polska posiada ok. 4 500 takich jednolitych części wód powierzchniowych.
Główne przyczyny degradacji rzek w Polsce
Przez kilkadziesiąt lat XX wieku polskie rzeki były systematycznie regulowane — prostowano ich bieg, betonowano brzegi i dna, budowano jazy i stopnie wodne. Głównymi celami były ochrona przeciwpowodziowa i usprawnienie spływu wody. Skutki uboczne obejmowały:
- przyspieszenie odpływu wody ze zlewni i obniżenie poziomu wód gruntowych
- zanik łąk zalewowych i mokradeł przyrzecznych
- eliminację siedlisk gatunków ryb migrujących, takich jak łosoś atlantycki i troć wędrowna
- zmianę transportu rumowiska i pogłębienie koryta (incyzję)
Typy działań renaturyzacyjnych
Usuwanie przegród poprzecznych
Likwidacja jazów, progów i stopni wodnych, które blokują migrację ryb i zakłócają transport rumowiska, jest jednym z najskuteczniejszych działań renaturyzacyjnych. W Polsce realizowane jest to m.in. w ramach projektu Life „Renaturyzacja rzek karpackich" i działań na rzekach Łomżycy, Drwęcy i Biebrzy.
Przywracanie meandrowania
Tam gdzie koryto zostało sztucznie wyprostowane, wykonuje się odcinkowe przywracanie meandrów przez nadanie koryta zbliżonego do historycznego. Wymaga to dokładnej analizy archiwalnych map i materiałów kartograficznych, m.in. map XIX-wiecznych dostępnych w zasobach Głównego Urzędu Geodezji i Kartografii.
Odtwarzanie stref buforowych
Pasy roślinności wzdłuż brzegów rzek (tzw. bufory biogeochemiczne) ograniczają spływ biogenów z pól uprawnych i stabilizują skarpy. Standardowa szerokość zalecana przez Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej wynosi minimum 5 metrów po obu brzegach cieku.
Podnoszenie dna koryta
W rzekach dotkniętych incyzją (pogłębianiem koryta) stosuje się przekierowanie rumowiska lub montaż drewnianych konstrukcji spowalniających przepływ i wymuszających akumulację nanosu. Technikę tę zastosowano m.in. na wybranych dopływach Nidy w Małopolsce.
Przykład: Dolina Dolnej Wisły
Odcinek Wisły między Włocławkiem a ujściem Drwęcy należy do najcenniejszych przyrodniczo fragmentów tej rzeki. Mimo bezpośredniego sąsiedztwa zbiornika Włocławek i związanego z nim deficytu rumowiska, dolina zachowała wiele naturalnych cech: wysokie skarpy erozyjne, lasy łęgowe i wyspy piaszczaste będące miejscem lęgu rybitw. Jest to obszar Natura 2000 (PLH040003 Dolna Wisła).
Prowadzone obserwacje monitoringowe GIOŚ wskazują na utrzymywanie się poniżej wymagań Ramowej Dyrektywy Wodnej wskaźników hydromorfologicznych na wielu odcinkach Wisły objętych regulacją.
Bariery dla renaturyzacji
Realizacja działań renaturyzacyjnych napotyka kilka typowych barier:
- Własność gruntów — zmiana przebiegu koryta wymaga zgód właścicieli przyległych działek
- Ochrona przeciwpowodziowa — lokalne społeczności często opierają się działaniom spowalniającym odpływ, obawiając się podtopień
- Finansowanie — koszty inwestycji renaturyzacyjnych są znaczne; działania współfinansowane są z funduszy unijnych (POIiŚ, Life) i budżetu państwa
- Brak danych historycznych — na wielu rzekach brakuje szczegółowej dokumentacji stanu sprzed regulacji
Źródła i dalsze informacje
Informacje o działaniach renaturyzacyjnych prowadzonych przez Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie dostępne są na stronie wody.gov.pl. Dane o stanie jednolitych części wód można znaleźć na stronie Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska pod adresem gios.gov.pl.